جنگ هشت‌ساله‌ی ایران و عراق؛ استرس، پوست و موی رزمندگان و مردم شهرها
پژوهش‌های ایرانی نشان داده‌اند رزمندگانی که در جنگ هشت‌ساله در معرض سلاح شیمیایی قرار گرفتند، سال‌ها بعد بیشتر از رزمندگان دیگر دچار خشکی پوست، ویتیلیگو، اگزما، ریزش موی سکهای و ریزش منتشر مو شده‌اند. این آسیب‌ها عمدتاً به عامل شیمیایی مربوط‌اند و باید از اثر استرس جدا شوند. دربارهی پوست و موی مردم شهرهای جنگزده، داده‌ی منتشرشدهی کمی وجود دارد.
جنگ هشت‌ساله‌ی ایران و عراق (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷) فقط در جبهه‌ها نبود. شهرهای مرزی و بعد شهرهای بزرگ‌تر بمباران و موشک‌باران شدند و میلیون‌ها نفر سال‌ها با ترس، آوارگی و کمبود زندگی کردند. بسیاری از رزمندگان هم در معرض سلاح‌های شیمیایی قرار گرفتند که آثارش هنوز ادامه دارد.
این مقاله را دکتر عبدالله کوچکسرایی نوشته است و بخشی از کورتیزول با پوست و مو چه می‌کند است. در این مقاله فقط به سلامت پوست و مو می‌پردازیم و وارد بحث‌های سیاسی و نظامی نمی‌شویم.
دو نوع آسیب که نباید قاطی شوند
وقتی از پوست و موی رزمندگان جنگ هشت‌ساله حرف می‌زنیم، باید دو چیز را از هم جدا کنیم:
- آسیب شیمیایی: گاز خردل و عوامل شیمیایی دیگر مستقیماً به پوست، چشم و ریه آسیب می‌زنند و عوارض دیررس دارند.
- اثر استرس: فشار روانی طولانی که از طریق هورمون‌ها و سیستم ایمنی بر پوست و مو اثر می‌گذارد.
این دو سازوکار کاملاً متفاوت‌اند و درمانشان هم متفاوت است.
یک پژوهش از کرمان
در سال ۱۳۷۴ (۱۹۹۵)، پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی کرمان عوارض دیررس پوستی را در ۵۰۰ مصدوم شیمیایی جنگ بررسی و آنها را با ۵۰۰ رزمنده‌ای که مصدوم شیمیایی نبودند مقایسه کردند. افراد سه سال، هر سه ماه یک بار معاینه شدند. در گروه شیمیایی، بسیاری از مشکلات پوستی چند برابر شایعتر بود:
- خشکی شدید پوست حدود ۱۹ برابر و سوزش حدود ۲۳ برابر
- ویتیلیگو (لک سفید) حدود ۱۸ برابر
- اگزما حدود ۹ برابر و تیرگی پوست حدود ۶ برابر
- ریزش موی سکهای حدود ۵٫۵ برابر
- ریزش منتشر مو حدود ۱٫۷ برابر
نکته‌ی مهم این است که گروه مقایسه هم رزمنده بودند و تجربه‌ی جنگ را داشتند. یعنی این تفاوت‌ها بیشتر به اثر عامل شیمیایی برمی‌گردد تا به استرس جنگ. جالب اینکه آکنه و قارچ پوستی فقط در گروه مقایسه دیده شد.
ریزش موی سکهای و ویتیلیگو
ریزش موی سکهای و ویتیلیگو هر دو بیماری‌های خودایمنی‌اند. افزایش آنها در مصدومان شیمیایی نشان می‌دهد که آسیب شیمیایی ممکن است تعادل سیستم ایمنی را برای مدت طولانی به هم بزند. استرس هم در هر دو بیماری به‌عنوان عامل تشدیدکننده شناخته شده است. ریزش موی سکهای و استرس
مردم شهرهای جنگزده
دربارهی پوست و موی مردم عادی در دوران بمباران شهرها، پژوهش منتشرشدهی قابل اتکایی پیدا نکردیم. اما تجربه‌ی جنگ‌های دیگر نشان می‌دهد که استرس طولانی، کم‌خوابی، کمبود غذا و آوارگی همان عواملی‌اند که ریزش مو، شعله‌ور شدن اگزما و پسوریازیس و خارش را بیشتر می‌کنند. برای نمونه، در جنگ اوکراین، پزشکان پوست گزارش کرده‌اند که پسوریازیس در بسیاری از سربازان به‌شدت تشدید شد.
نسل دوم و سوم
بسیاری از رزمندگان و خانواده‌هایشان هنوز با آثار جسمی و روانی جنگ زندگی می‌کنند. اگر خودت یا یکی از نزدیکانت مصدوم شیمیایی هستی و مشکلات پوستی مزمن داری، پیگیری منظم با پزشک پوست اهمیت دارد. مراقبت ساده و مداوم، مثل مرطوب‌کننده‌ی بدون عطر و محافظت از آفتاب، کیفیت زندگی را بهتر می‌کند.
درسی برای امروز
جنگ هشت‌ساله نشان داد که آثار جنگ بر بدن می‌تواند دهه‌ها بماند. مقاله‌های بعدی این مجموعه به پوست و مو بعد از جنگ ۱۲ روزه و پوست و مو بعد از جنگ ۴۰ روزه می‌پردازند.
مراقبت روزانه برای پوست آسیب‌دیده
در پوستی که سال‌ها خشک و حساس بوده، مراقبت روزانه از هر درمانی مهم‌تر است: دوش کوتاه با آب ولرم، شوینده‌ی ملایم بدون صابون قوی، مرطوب‌کننده‌ی غلیظ بلافاصله بعد از حمام و لباس نخی. خارش مداوم با خاراندن بدتر می‌شود و پوست را ضخیم می‌کند. اگر خارش خواب را مختل کرده، درمان دارویی با پزشک بررسی می‌شود.
رزرو
برای معاینه‌ی مشکلات پوست و موی مزمن، وقت معاینه با دکتر عبدالله کوچکسرایی بگیر.
بیشتر بدانید
- ریزش مو بعد از استرس و جنگ؛ تلوژن افلوویوم چیست و چقدر طول می‌کشد؟
- صفحه‌ی آنالیز و تریکوسکوپی مو
- همه‌ی خدمات مو و پوست سر
این مقاله برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمی‌گیرد. تصمیم درمانی همیشه بعد از ارزیابی حضوری گرفته می‌شود.