مشاوره‌ی تغذیه‌ی بالینی؛ از آزمایش خون تا برنامه‌ای که واقعاً اجرا می‌شود

بیشتر کسانی که به مشاوره‌ی تغذیه می‌آیند، قبلاً چند رژیم را امتحان کرده‌اند: رژیم‌های کم‌کربوهیدرات سخت، روزه‌داری‌های طولانی، یا برنامه‌های آماده‌ای که از دوست و شبکه‌های اجتماعی گرفته‌اند. معمولاً چند کیلو کم کرده‌اند و بعد، با برگشت به زندگی عادی، وزن برگشته است. مشاوره‌ی تغذیه‌ی بالینی دقیقاً برای شکستن همین چرخه است.

در ری‌را این مشاوره را دکتر محمدمهدی یداللهی موحد، دکترای تغذیه، انجام می‌دهد. در این مقاله توضیح می‌دهیم یک جلسه‌ی مشاوره‌ی تغذیه‌ی بالینی چه مراحلی دارد، چه چیزهایی بررسی می‌شود و چرا برنامه‌ی هر نفر با دیگری متفاوت است.

تغذیه‌ی بالینی با «رژیم» چه فرقی دارد؟

رژیم معمولاً یک فهرست غذایی است. تغذیه‌ی بالینی یعنی نگاه به بدن به‌عنوان یک کل: آزمایش‌های خون، فشار خون، داروهایی که مصرف می‌کنی، بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت، کبد چرب، کم‌کاری تیروئید یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، سابقه‌ی خانوادگی، خواب، استرس و میزان فعالیت. برنامه‌ی غذایی از دل این اطلاعات بیرون می‌آید، نه برعکس.

برای مثال، دو نفر با وزن یکسان ممکن است یکی مقاومت به انسولین و دیگری کم‌خونی فقر آهن داشته باشد. برنامه‌ی این دو نفر، حتی اگر هر دو بخواهند وزن کم کنند، باید متفاوت باشد. نفر اول به کنترل کیفیت و زمان‌بندی کربوهیدرات نیاز دارد و نفر دوم به منابع کافی آهن و پروتئین، تا در مسیر کاهش وزن خسته‌تر و ضعیف‌تر نشود.

جلسه‌ی اول چطور پیش می‌رود؟

1. شرح حال: بیماری‌ها، داروها، مکمل‌ها، سابقه‌ی رژیم‌های قبلی و تغییرات وزن در سال‌های گذشته.
2. آزمایش‌ها: اگر آزمایش اخیر داری (قند، چربی، تیروئید، آهن، ویتامین D و ...) همراه بیاور. اگر لازم باشد آزمایش تکمیلی پیشنهاد می‌شود.
3. آنالیز ترکیب بدن: با آنالیز ترکیب بدن درصد چربی، توده‌ی عضلانی و آب بدن اندازه‌گیری می‌شود؛ عددی که ترازو به تنهایی نشان نمی‌دهد.
4. عادت‌ها و ذائقه: ساعت کار، وعده‌های بیرون از خانه، غذاهایی که دوست داری و آن‌هایی که نمی‌خوری.
5. هدف‌گذاری: هدف کوتاه‌مدت و بلندمدت، با عددی که واقع‌بینانه است.

آلمان و آمریکا درباره‌ی هدف واقع‌بینانه چه می‌گویند؟

راهنمای S3 «پیشگیری و درمان چاقی» که انجمن چاقی آلمان در سامانه‌ی AWMF منتشر کرده، درمان چاقی را ترکیبی از تغذیه، فعالیت بدنی و تغییر رفتار می‌داند و کاهش وزن متوسط و پایدار را هدف اصلی قرار می‌دهد. مؤسسه‌ی ملی دیابت، گوارش و کلیه‌ی آمریکا (NIDDK) هم توضیح می‌دهد که کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن در چند ماه، قند و فشار خون و چربی خون را بهتر می‌کند. مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) کاهش تدریجی، حدود نیم تا یک کیلو در هفته، را برای ماندگاری بهتر می‌داند.

انجمن تغذیه‌ی آلمان (DGE) در توصیه‌های «خوب بخور و بنوش» بر غذاهای گیاهی متنوع، غلات کامل، حبوبات، لبنیات کم‌چرب، ماهی، روغن‌های گیاهی و کم کردن قند و نمک افزوده تأکید می‌کند. این اصول پایه‌ی برنامه‌های ری‌را است، ولی شکل اجرای آن با فرهنگ غذایی ایرانی هماهنگ می‌شود: برنج، نان، خورش و میوه حذف نمی‌شوند؛ مقدار، ترکیب و زمانشان تنظیم می‌شود.

برنامه‌ای که اجرا شود

برنامه‌ی خوب سه ویژگی دارد: با غذاهای در دسترس تو نوشته شده، برای روزهای شلوغ و مهمانی هم راه‌حل دارد، و انعطاف دارد. در ری‌را برنامه معمولاً به‌صورت «الگوی بشقاب» و چند گزینه‌ی جایگزین برای هر وعده نوشته می‌شود تا مجبور نباشی هر روز یک غذای ثابت بخوری. اگر شیفت کاری داری یا بیشتر غذایت بیرون از خانه است، برنامه همین را در نظر می‌گیرد.

پیگیری مهم‌تر از برنامه‌ی اول است

بیشترین تغییر در جلسه‌های پیگیری اتفاق می‌افتد. در هر جلسه وزن و ترکیب بدن دوباره اندازه‌گیری می‌شود، موانع بررسی می‌شود و برنامه اصلاح می‌شود. اگر کاهش وزن متوقف شده، علت آن پیدا می‌شود: کاهش توده‌ی عضلانی، کم شدن فعالیت، خواب کم یا خوردن هیجانی. برای خوردن در شرایط استرس، مقاله‌ی پرخوری عصبی و استرس را بخوان.

چه کسانی بیشتر از همه سود می‌برند؟

• کسانی که چند بار رژیم گرفته‌اند و وزن برگشته است.
• افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، پیش‌دیابت، کبد چرب یا چربی خون بالا.
• خانم‌های مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک.
• مادران باردار و شیرده (تغذیه در بارداری).
• کسانی که می‌خواهند وزن اضافه کنند (برنامه‌ی افزایش وزن).

داروهای کاهش وزن

این روزها داروهای تزریقی کاهش وزن زیاد مطرح می‌شوند. سازمان غذا و داروی آمریکا درباره‌ی نسخه‌های غیرمجاز و تقلبی این داروها هشدار داده است. تصمیم درباره‌ی دارو با پزشک است و حتی در کنار دارو، تغذیه‌ی درست برای حفظ عضله و جلوگیری از برگشت وزن لازم است. مشاوره‌ی تغذیه در این مسیر نقش کمکی دارد.

ترکیب بدن مهم‌تر از عدد ترازو

دو نفر با قد و وزن یکسان می‌توانند بدن کاملاً متفاوتی داشته باشند: یکی با توده‌ی عضلانی بیشتر و چربی کمتر، و دیگری با عضله‌ی کم و چربی شکمی زیاد. نمایه‌ی توده‌ی بدن (BMI) که مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا برای غربالگری استفاده می‌کند، ابزار خوبی برای شروع است، اما این تفاوت را نشان نمی‌دهد. برای همین در ری‌را آنالیز ترکیب بدن بخشی از ارزیابی است. هدف برنامه فقط کم کردن عدد ترازو نیست؛ کم کردن چربی و حفظ یا افزایش عضله است. کاهش وزنی که با از دست دادن عضله همراه باشد، متابولیسم را کند می‌کند و احتمال برگشت وزن را بالا می‌برد.

پروتئین، فیبر و آب

در بیشتر برنامه‌ها سه چیز پررنگ‌تر می‌شود: پروتئین کافی در هر وعده برای حفظ عضله و سیری، فیبر از سبزی، حبوبات و غلات کامل برای کنترل قند خون و گوارش بهتر، و آب کافی به‌جای نوشیدنی‌های شیرین. این سه تغییر ساده، بدون حذف هیچ گروه غذایی، اغلب بیشترین اثر را در هفته‌های اول دارند. بعد از آن، بسته به آزمایش‌ها و پیشرفت، جزئیات برنامه دقیق‌تر می‌شود.

خواب و استرس

کم‌خوابی هورمون‌های گرسنگی را به هم می‌زند و میل به غذاهای پرکالری را بیشتر می‌کند. استرس مزمن هم با خوردن هیجانی و افزایش چربی شکمی همراه است. در مشاوره‌ی بالینی، این دو عامل جدی گرفته می‌شوند و راهکارهای عملی برای هر کدام در برنامه می‌آید.

سؤال‌هایی که در جلسه‌ی اول بپرس

• هدف واقع‌بینانه‌ی من برای سه ماه آینده چقدر است و چطور اندازه‌گیری می‌شود؟
• آزمایش‌های من چه چیزی درباره‌ی برنامه‌ی غذایی‌ام می‌گویند؟
• در مهمانی‌ها و روزهایی که بیرون غذا می‌خورم چه کنم؟
• آیا به مکمل نیاز دارم یا می‌توانم از غذا تأمین کنم؟

رزرو

برای شروع، صفحه‌ی رژیم درمانی را ببین یا مستقیم وقت مشاوره با دکتر محمدمهدی یداللهی موحد را رزرو کن. اگر طب سوزنی را هم در کنار برنامه‌ی وزن می‌خواهی، طب سوزنی لاغری؛ شواهد علمی را بخوان.

بیشتر بدانید

• پرخوری عصبی و تغییر وزن در روزهای بحران؛ چطور نظم غذایی را برگردانیم؟
• تغذیه در زمان بارداری؛ اصول ساده برای سلامت مادر و جنین
• رژیم مادر حامله؛ در بارداری چقدر وزن اضافه کنیم و رژیم لاغری مجاز است؟
• صفحه‌ی رژیم درمانی
• همه‌ی خدمات تغذیه و مدیریت وزن

این مقاله برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمی‌گیرد. تصمیم درمانی همیشه بعد از ارزیابی حضوری گرفته می‌شود.

پرسش‌های پرتکرار