چاقی کورتیزولی؛ استرس چطور چربی دور شکم را بیشتر میکند و چه باید کرد؟
استرس طولانی و کورتیزول بالا با جمع شدن چربی در ناحیهی شکم، افزایش اشتها به غذاهای شیرین و چرب و اختلال خواب ارتباط دارند. اما «چاقی کورتیزولی» تشخیص پزشکی رسمی نیست و با بیماری کوشینگ، که کورتیزول بهطور واقعی و شدید بالاست، فرق دارد. مدیریت آن ترکیبی از تغذیهی منظم، خواب، تحرک و کاهش استرس است، نه مکملهای «ضدکورتیزول».
«چاقی کورتیزولی» این روزها در شبکههای اجتماعی زیاد شنیده میشود. ویدیوهایی که «صورت کورتیزولی» یا «شکم کورتیزولی» را نشان میدهند و مکملهایی را برای «پایین آوردن کورتیزول» تبلیغ میکنند. پشت این موج، یک حقیقت علمی هست؛ اما اغراق و بازاریابی هم کم نیست.
این مقاله را دکتر مهدی یداللهی موحد نوشته است که پزشک و دکترای تخصصی علوم تغذیه است و در ریرا مشاورهی تغذیه و مدیریت وزن را انجام میدهد.
کورتیزول و چربی شکم: علم چه میگوید؟
کورتیزول هورمونی است که غدد فوق کلیه در پاسخ به استرس ترشح میکنند. مروری جامع بر ارتباط استرس و چاقی نشان میدهد که فعالیت طولانی محور استرس، یعنی محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و آدرنال، از چند مسیر با افزایش وزن ارتباط دارد:
- جمع شدن چربی در ناحیهی شکم: سلولهای چربی احشایی، یعنی چربی دور اعضای داخلی شکم، گیرندههای بیشتری برای کورتیزول دارند.
- افزایش اشتها: استرس میل به غذاهای پرانرژی، شیرین و چرب را بیشتر میکند.
- اختلال خواب: کمخوابی هورمونهای گرسنگی و سیری را به هم میزند.
- رفتارها: خوردن هیجانی، کم شدن تحرک و نامنظم شدن وعدهها.
انجمن روانشناسی آمریکا هم گزارش کرده است که بخش زیادی از مردم در دورههای استرس پرخوری یا بدغذایی را تجربه میکنند. پرخوری عصبی در روزهای بحران
«چاقی کورتیزولی» تشخیص پزشکی نیست
باید روشن گفت که «چاقی کورتیزولی» اصطلاحی رایج است، نه تشخیص پزشکی. در بیشتر افرادی که تحت استرساند، کورتیزول در محدودهی طبیعی است و الگوی ترشح روزانهی آن کمی تغییر کرده است. افزایش وزنشان حاصل ترکیبی از هورمونها، رفتارها و خواب است.
بیماری کوشینگ: وقتی کورتیزول واقعاً بالاست
مؤسسهی ملی دیابت، گوارش و کلیهی آمریکا (NIDDK) سندرم کوشینگ را بیماریای میداند که در آن بدن برای مدت طولانی در معرض مقدار زیاد کورتیزول است. این وضعیت ممکن است بهخاطر مصرف طولانی داروهای کورتونی یا تومورهایی باشد که کورتیزول یا هورمون محرک آن را میسازند. نشانههای آن عبارتاند از:
- چاقی در تنه و صورت گرد، با دستوپای نسبتاً لاغر
- تجمع چربی پشت گردن و بالای ترقوه
- ترکهای پهن و بنفش روی شکم، رانها و سینه
- کبودی آسان، ضعف عضلات ران و بازو
- فشار خون و قند خون بالا
اگر این نشانهها را داری، بهخصوص اگر داروهای کورتونی مصرف میکنی، باید توسط پزشک بررسی شوی. تشخیص کوشینگ با آزمایشهای خاص است و مکمل و رژیم آن را درمان نمیکنند. داروهای کورتونی را هم هرگز خودسرانه قطع نکن.
مکملهای «ضدکورتیزول»
مکملهایی که با ادعای پایین آوردن کورتیزول تبلیغ میشوند، معمولاً شواهد قوی برای کاهش وزن ندارند. بعضی هم با داروها تداخل دارند. اول پایهها را درست کن.
برنامهی عملی
- وعدههای منظم: حذف وعدهها و گرسنگی طولانی، پرخوری شبانه را بیشتر میکند.
- پروتئین و فیبر در هر وعده: سیری طولانیتر و کمتر شدن میل به شیرینی.
- خواب: هفت تا نه ساعت با ساعت ثابت.
- تحرک: پیادهروی روزانه و تمرین قدرتی دو تا سه بار در هفته. سازمان جهانی بهداشت حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته را توصیه میکند.
- مدیریت استرس: محدود کردن اخبار، تنفس آرام، ارتباط با نزدیکان و در صورت لزوم کمک گرفتن از متخصص سلامت روان.
- کاهش وزن آهسته: رژیمهای خیلی سخت خودشان استرسی برای بدناند.
در ریرا
در ریرا مدیریت وزن با آنالیز بدن، بررسی آزمایشها و برنامهی شخصی انجام میشود. متد iCAN برای کسانی طراحی شده که چربی موضعی، بهخصوص دور کمر، دغدغهی اصلیشان است. اثر استرس بر پوست و مو را هم در کورتیزول با پوست و مو چه میکند بخوان.
رزرو
برای بررسی علت افزایش وزن و برنامهی شخصی، وقت مشاوره با دکتر مهدی یداللهی موحد بگیر.
بیشتر بدانید
- مشاورهی تغذیهی بالینی؛ از آزمایش خون تا برنامهای که واقعاً اجرا میشود
- متد iCLICK ریرا؛ لاغری که به قیمت پوست، مو و فرم بدن تمام نشود
- متد iCAN ریرا؛ کاهش وزن با تمرکز بر چربی موضعی و ظاهر پوست
- صفحهی کاهش وزن
- همهی خدمات تغذیه و مدیریت وزن
این مقاله برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمیگیرد. تصمیم درمانی همیشه بعد از ارزیابی حضوری گرفته میشود.
