کورتیزول با پوست و مو چه می‌کند؟ از ریزش و جوش تا سفید شدن مو

همه تجربه کرده‌ایم: شب امتحان جوش درمی‌آید، بعد از یک دوره‌ی سخت موها می‌ریزند و در روزهای پرتنش پوست خارش می‌گیرد. این‌ها خیال نیست. پوست و ذهن ارتباط تنگاتنگی دارند و استرس از چند مسیر روی پوست و مو اثر می‌گذارد.

این راهنما را دکتر عبدالله کوچکسرایی نوشته است. در آن سازوکار علمی این اثرات را توضیح می‌دهیم و به مقاله‌هایی لینک می‌دهیم که هر موضوع را مفصل‌تر بررسی می‌کنند؛ از جمله مجموعه‌ای درباره‌ی آنچه در جنگ‌های بزرگ تاریخ از پوست و موی انسان‌ها ثبت شده است.

کورتیزول چیست؟

کورتیزول هورمونی است که غدد فوق کلیه در پاسخ به استرس ترشح می‌کنند. در کوتاه‌مدت مفید است: انرژی را برای مقابله با خطر آماده می‌کند. اما وقتی استرس طولانی می‌شود و کورتیزول مدت زیادی بالا می‌ماند، روی بسیاری از بافت‌ها، از جمله پوست و مو، اثر منفی می‌گذارد. کورتیزول تنها مسیر نیست؛ اعصاب سمپاتیک و سیستم ایمنی هم در این اثرات نقش دارند.

اثر بر مو

• ریزش مو با تأخیر (تلوژن افلوویوم): شایع‌ترین اثر استرس بر مو. ریزش دو تا سه ماه بعد از دوره‌ی پرتنش شروع می‌شود. تلوژن افلوویوم؛ ریزش مو بعد از استرس
• ریزش موی سکه‌ای: بیماری خودایمنی که استرس می‌تواند محرک آن باشد. ریزش موی سکه‌ای و استرس
• سفید شدن مو: پژوهشی در Nature نشان داد استرس شدید در موش‌ها ذخیره‌ی سلول‌های رنگ‌ساز مو را تمام می‌کند. سفید شدن مو از استرس
• کندن مو: بعضی افراد در استرس ناخودآگاه موهایشان را می‌کشند.

اثر بر پوست

• جوش: هورمون‌های استرس غدد چربی را فعال‌تر می‌کنند.
• ضعف سد پوستی: پوست آب بیشتری از دست می‌دهد و حساس‌تر می‌شود.
• بیماری‌های التهابی: اگزما، پسوریازیس، کهیر و روزاسه با استرس شعله‌ور می‌شوند.
• ترمیم کندتر: زخم‌ها در دوره‌های استرس کندتر ترمیم می‌شوند.

انجمن پوست آمریکا آکنه، اگزما، پسوریازیس، کهیر، ریزش مو و عادت به کندن پوست یا مو را از بیماری‌هایی می‌داند که با استرس ارتباط دارند. استرس و جوش و التهاب پوست

استرس در تاریخ: جنگ‌ها

جنگ‌ها شدیدترین شکل استرس جمعی‌اند. در این مجموعه بررسی کرده‌ایم که پزشکان در جنگ‌های بزرگ درباره‌ی پوست و مو چه ثبت کرده‌اند و جایی که داده نبوده، صادقانه همین را گفته‌ایم:

• جنگ جهانی اول: انگل‌ها و عفونت‌ها در صدر بودند و تعریق زیاد و ریزش موی سکه‌ای هم ثبت شد.
• جنگ جهانی دوم: پزشکان اگزمای عصبی، کهیر، خارش و تعریق را به فشار خدمت نظامی ربط دادند.
• جنگ هشت‌ساله‌ی ایران و عراق: پژوهش‌های ایرانی آسیب‌های پوستی دیررس مصدومان شیمیایی را ثبت کرده‌اند.
• جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه: ریزش مو و مشکلات پوستی ماه‌های بعد و برنامه‌ی برگشت.

استرس، وزن و تغذیه

کورتیزول بالا با جمع شدن چربی در ناحیه‌ی شکم ارتباط دارد. همچنین استرس روی روده و سیستم ایمنی اثر می‌گذارد و می‌تواند بیماری‌های خودایمنی را تشدید کند. این موضوعات را دکتر مهدی یداللهی موحد در چاقی کورتیزولی و تغذیه در بیماری‌های خودایمنی توضیح داده است.

مادران و استرس

کم‌خوابی و فشار روزهای اول مادری هم شکلی از استرس طولانی است. ریزش مو و تغییرات پوستی بعد از زایمان بخشی از آن است. راهنمای مراقبت‌های بعد از زایمان

چه کاری از دست ما برمی‌آید؟

1. خواب: منظم و کافی؛ مهم‌ترین تنظیم‌کننده‌ی هورمون‌های استرس.
2. تحرک: پیاده‌روی روزانه و ورزش منظم.
3. تغذیه: منظم و کافی؛ بدون رژیم‌های سخت.
4. محدود کردن اخبار: به‌خصوص قبل از خواب.
5. کمک گرفتن: اگر استرس یا اضطراب کنترل‌نشدنی شده، با متخصص سلامت روان صحبت کن.
6. درمان به‌موقع پوست و مو: ریزش طولانی یا بیماری شعله‌ور را رها نکن.

کورتون‌ها و پوست

یک نکته‌ی مهم: داروهای کورتونی، که شکل دارویی همین خانواده‌ی هورمونی‌اند، در پزشکی کاربردهای حیاتی دارند. اما مصرف طولانی و خودسرانه‌ی کرم‌های کورتونی روی صورت می‌تواند پوست را نازک کند، رگ‌های ریز ایجاد کند و جوش یا قرمزی شبیه روزاسه ایجاد کند. کرم‌های «سفیدکننده»ی بدون مجوز هم گاهی کورتون قوی پنهان دارند. هر کرمی را که روی برچسبش ترکیبات روشن نیست، کنار بگذار و داروهای کورتونی خوراکی را هرگز خودسرانه قطع نکن.

رزرو

اگر ریزش مو یا مشکل پوستی‌ات بعد از یک دوره‌ی پرتنش شروع شده، وقت معاینه با دکتر عبدالله کوچکسرایی بگیر. در ری‌را آنالیز مو و پوست سر هم انجام می‌شود.

بیشتر بدانید

• ریزش مو بعد از استرس و جنگ؛ تلوژن افلوویوم چیست و چقدر طول می‌کشد؟
• صفحه‌ی آنالیز و تریکوسکوپی مو
• همه‌ی خدمات مو و پوست سر

این مقاله برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمی‌گیرد. تصمیم درمانی همیشه بعد از ارزیابی حضوری گرفته می‌شود.